Avadānaśatakam* |
caturtho vargaḥ |
33: dharmapālaḥ
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakanivāpe | yadā devadattena mohapuruṣeṇa bhagavato vadhārthena dhanapālako hastināga utsṛṣṭaḥ, udapāno viṣacūrṇena cāvakīrṇaḥ, vadhakapuruṣāś cotsṛṣṭāḥ | sa bhagavato dīrgharātraṃ vadhakaḥ pratyarthikaḥ pratyamitraḥ, bhagavāṃś cāsya maitracitto hitacitto ’nukampācittena na pratyupasthitaḥ | tadā bhikṣavo bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhagavan yāvad ayaṃ devadatto bhagavato vadhāyodyataḥ, bhagavāṃś cāsya maitracitto hitacitto ’nukampacittenā pratyupasthita iti ||
bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ tathāgato vigatarāgo vigatadveṣo vigatamohaḥ parimukto jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ sarvajñaḥ sarvākārajñaḥ sarvajñānajñeyavaśiprāptaḥ | yat tu mayā atīte ’dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohena daharakavayasyavasthitena vadhāya parākrāntasyāsyāntike naivaṃ cittaṃ dūṣitam* | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ’ham* ||
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’tīte ’dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | sa rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca mahatī tyāge vartate | tasya ca rājño durmatir nāma devī caṇḍā roṣaṇī sāhasikā | ekaputraś ca dharmapālo nāmnā tasyā eva durmatyāḥ sakāśāj jātaḥ | sa ca dharmapālo dayāvān śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ | sarveṣāṃ ca vārāṇaseyānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnām iṣṭaḥ kāntaḥ priyo manāpo darśanena | sa copādhyāyasakāśaṃ gatvā dārakaiḥ saha lipiṃ paṭhati ||
yāvad rājā apareṇa samayena vasantakālasamaye saṃpuṣpiteṣu pādapeṣu haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilajīvañjīvakanirghoṣite vanaṣaṇḍe devyā sahāntaḥpuraparivṛta udyānabhūmiṃ nirgataḥ | tatra ca rājña udyāne ’ntaḥpurajanena saha krīḍata īrṣyāroṣaparītā durmatir devī kupitā | rājñā cāsyā ardhaṃ pītakaṃ varjitam* | tayā kupitayā rājcaḥ saṃdeśo visarjitaḥ: putrasyāhaṃ rudhiraṃ pibeyam*, yady ahaṃ tavārdhaṃ pītakaṃ pibeyam iti | kāmān khalu pratisevamānasya nāsti kiṃcit pāpakaṃ karmākaraṇīyam iti | tato rājā brahmadatto dhārmiko ’pi san kāmarāgaparyavasānavigamād antaḥpurajanena sāntvyamāno ’pi krodhāgninā prajvalitaḥ | tatas tena saṃpravṛddhakrodhenājñā dattā: gacchata, dharmapālasya galaṃ chitvā rudhiraṃ pāyayatainām iti ||
tato dārakaśālāvasthito dharmapālaḥ kumāraḥ śrutvā rodituṃ pravṛttaḥ | evaṃ cāha: dhik satvasabhāgatāṃ saṃsāre, yatra nāma krodhavaśād aṅganiḥsṛtam api sutaṃ parityajantīti | tato dharmapālaḥ sarvālaṃkāravibhūṣitaḥ pituḥ pādayor nipatya kathayati: sādhu tāta prasīda | niraparādhaṃ mā māṃ parityākṣīḥ | iṣṭāś ca sarveṣāṃ pitṝṇāṃ putrā iti | rājā kathayati: putraka yadi te mātā kṣamate, aham api kṣame iti | tato dharmapālaḥ prarudan mātuḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ pādayor nipatya kṛtakarapuṭa uvāca: amba kṣamasva, mā māṃ jīvitād vyaparopayeti | sā evaṃ karuṇadīnavilambitair akṣarair ucyamānā na kṣamate | tato vadhyaghātais tīkṣṇena śastreṇa dharmapālasya kumārasya galaṃ chitvā durmatir devī rudhiraṃ pāyitā | na ca durmatyā vipratisāro jātaḥ | dharmapālo ’pi kumāro mātāpitṛvadhyaghāteṣu cittaṃ prasādya kālagataḥ ||
bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo ’sau tena kālena tena samayena dharmapālo nāma kumāro babhūva, ahaṃ saḥ | sā durmatir devī, eṣa devadattaḥ | tadāpi me vadhakahastagatenāsya maitraṃ cittam utpāditam* | idānīm apy aham asya vadhāyodyatasya maitracitto hitacittaḥ anukampācittaḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yat sarvasatveṣu maitraṃ cittaṃ bhāvayiṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||